1929 Çöküşü ve Büyük Buhran

Neler öğreneceksiniz

• 1929 çöküşünün ve 1932'ye kadar süren düşüşün kilit tarihlerini ve endeks seviyelerini.
• Aracı kurum kredileriyle hisse satın almanın düşen fiyatları nasıl zorunlu satışa dönüştürdüğünü.
• Banka iflaslarının ve daralan para arzının buhranı neden bu kadar derinleştirdiğini.
• Sonrasında hangi kuralların ve kurumların oluşturulduğunu ve bunların bugünün yatırımcıları için ne anlama geldiğini.

Açıklama

Yükseliş ve çöküş

Büyük ABD şirketlerinden oluşan bir fiyat endeksi olan Dow Jones Industrial Average (Dow), 3 Eylül 1929'da 381.17 puana ulaştı. Kısa bir süre önce ekonomist Irving Fisher, hisse senedi fiyatlarının "kalıcı olarak yüksek bir plato gibi görünen bir seviyeye" ulaştığını söylemişti. 24 Ekim Perşembe günü ("Kara Perşembe") piyasa, bankacılar alım desteği organize etmeden önce yaklaşık 11% düşüşle açıldı. 28 Ekim Pazartesi günü Dow 12.8%, 29 Ekim Salı günü ise 11.7% daha düştü.

Çöküş tek bir olay değil, üç yıl süren bir düşüştü. Dow 8 Temmuz 1932'de zirvesinin yaklaşık 89% altında, 41.22 puandan kapandı. Fiyat bazında 381.17 seviyesine ancak 23 Kasım 1954'te, yaklaşık 25 yıl sonra yeniden ulaşabildi. Temettüler ve tüketici fiyatlarındaki düşüş dahil edildiğinde, zirvede alım yapan biri reel olarak daha erken toparlandı; bu da 1. dersteki çarpıtmalara iyi bir örnektir.

Aracı kurum kredileri

Pek çok yatırımcı kredili (marjlı) alım yaptı: fiyatın bir kısmını kendileri ödeyip geri kalanını hisseleri teminat göstererek aracı kurumlarından borç aldılar. Ağustos 1929'a gelindiğinde aracı kurumlar küçük yatırımcılara satın aldıkları hisselerin değerinin üçte ikisinden fazlasını borç veriyordu. Fiyatlar düştüğünde aracı kurumlar ek para talep etti (teminat tamamlama çağrısı, margin call) ya da hisseleri sattı. Zorunlu satışlar fiyatları daha da aşağı itti ve bu da daha fazla teminat tamamlama çağrısını tetikledi. Teminat mekanizması "Risk ve İşlem Yönetimi" kursunda açıklanmaktadır; burada bunun tüm piyasa üzerindeki etkisini görüyorsunuz.

Çöküşten buhrana

Tek başına bir borsa çöküşü buhran yaratmaz. 1930'ları bu kadar ağır kılan bankacılık sistemiydi. 1930'dan itibaren bir dizi banka hücumu (çok sayıda mevduat sahibinin aynı anda para çekmesi) Amerika Birleşik Devletleri'ne yayıldı ve 1930'dan 1933'e kadar her yıl 1,000'den fazla banka kapandı. Federal mevduat sigortası yoktu; bu nedenle tasarruf sahipleri para kaybetti, diğerleri de korkuyla nakitlerini çekti. Para arzı keskin biçimde düştü (Milton Friedman ve Anna Schwartz'ın klasik çalışmasına göre yaklaşık üçte bir oranında) ve Federal Reserve bunu durdurmak için güçlü bir şekilde harekete geçmedi. 1929 ile 1933 arasında üretim yaklaşık üçte bir oranında düştü, işsizlik yaklaşık 25%'e ulaştı ve tüketici fiyatları yaklaşık dörtte bir oranında geriledi. Düşen fiyatlar (deflasyon) mevcut borçları reel olarak ağırlaştırdı ve bu da daha fazla temerrüde yol açtı.

Sonrasında neler değişti

• 1933 tarihli Banking Act (genellikle Glass–Steagall olarak anılır) ticari bankacılığı yatırım bankacılığından ayırdı ve federal mevduat sigortasını oluşturdu.
• 1933 tarihli Securities Act ve 1934 tarihli Securities Exchange Act, şirketlere kamuyu aydınlatma yükümlülüğü getirdi, piyasa manipülasyonunu yasakladı ve ABD piyasa düzenleyicisi olan Securities and Exchange Commission'ı (SEC) kurdu.
• Merkez bankaları, bankacılık sisteminin ve para arzının çökmesine izin vermenin bir krizi derinleştirdiğini öğrendi; bu ders 2008'de ve 2020'de uygulandı (bu kursun B bölümü).

Çözümlü örnek

Varsayımsal örnek: 1929'da bir yatırımcı $3,000'ı kendi parasından ödeyip $7,000'ı aracı kurumdan borç alarak $10,000 değerinde hisse satın alır. Aracı kurum, yatırımcının özsermayesinin (hisse değeri eksi kredi) hisse değerinin en az 25%'i düzeyinde kalmasını şart koşar. Faiz, ücretler ve vergiler hariç tutulmuştur.

Çağrı, özsermaye değerin 25%'ine eşit olduğunda başlar: V − 7,000 = 0.25 × V, dolayısıyla V ≈ $9,333; bu da yalnızca yaklaşık 6.7%'lik bir düşüştür. 30%'luk bir düşüş yatırımcının kendi parasını siler. Dow art arda iki günde 12.8% ve 11.7% düştü; bu nedenle bu tür hesapların çoğu 48 saat içinde kapatıldı. $3,000'ı olan ve kaldıraç kullanmayan bir yatırımcı, 89%'luk düşüşün tamamı boyunca pozisyonunu koruyarak elinde yaklaşık $3,000 × (41.22 ÷ 381.17) ≈ $324 tutardı; bu korkunç bir kayıptır ama toparlanma olasılığını korur. Kaldıraçlı yatırımcı ise daha başlangıçta piyasadan çıkmaya zorlandı.

Sık yapılan hata

Uygulama etkinliği

Kâğıt üzerinde: varsayımsal bir yatırımcı $8,000 kendi parası ve $12,000 krediyle $20,000'lık hisse satın alıyor. Asgari özsermaye, hisse değerinin 25%'idir. (a) Teminat tamamlama çağrısı hangi hisse değerinde başlar? Bu ne kadarlık bir fiyat düşüşüdür? (b) Hangi düşüş özsermayesini tamamen siler? (c) Karşılaştırın: kredisiz $8,000, 89%'luk bir düşüşten sonra ne kadar ederdi?

Temel çıkarımlar

• Dow, Eylül 1929'dan Temmuz 1932'ye kadar yaklaşık 89% düştü ve fiyat bazında zirvesine yeniden ulaşması 1954'e kadar sürdü.
• Aracı kurum kredileri düşen fiyatları zorunlu satışa dönüştürdü ve kaldıraçlı yatırımcıları düşüşün başlarında sildi.
• Banka iflasları, daralan para arzı ve deflasyon çöküşü Büyük Buhran'a dönüştürdü.
• Mevduat sigortası, kamuyu aydınlatma kuralları ve bir piyasa düzenleyicisi, 1929–33 dönemine verilen doğrudan yanıtlardı.

Sonraki adım

Bir sonraki ders Almanya'ya ve bunun tam tersi olan parasal felakete geçiyor: 1923 hiperenflasyonu.