Lale Çılgınlığı ve South Sea Balonu: Efsaneler ve Gerçekler
Lale çılgınlığının efsanesini kanıtlardan ayırın ve South Sea Company'nin borç karşılığı hisse planının yükselen bir hisse fiyatını nasıl kendi kendini besleyen bir makineye dönüştürdüğünü görün.
Neler öğreneceksiniz
- 1636–37'deki Hollanda lale ticaretinde gerçekte ne olduğunu ve hangi popüler iddiaların abartılı olduğunu.
- Teminatsız vadeli (forward) sözleşmelerin ve bunların iptalinin kayıpları alıcılar ile satıcılar arasında nasıl kaydırdığını.
- South Sea Company'nin 1720'deki borç dönüşümünün şirket için kendi hisse fiyatını yükseltme yönünde nasıl bir teşvik yarattığını.
- Kısmen ödenmiş hisselerin ve hisse karşılığı kredilerin yatırımcıların kayıplarını nasıl katladığını.
Açıklama
Lale çılgınlığı: efsane
Ünlü versiyon, Charles Mackay'in 1841 tarihli Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds (Olağanüstü Popüler Yanılgılar ve Kalabalıkların Çılgınlığı) adlı kitabından gelir. Mackay, Hollanda toplumunun neredeyse tamamının bu ticarete katıldığını, tek bir soğan için yaklaşık 12 dönümlük (acre) arazi teklif edildiğini ve pek çok kişinin iflas ettiğini ileri sürdü. Kaynakları hiciv broşürlerine dayanıyordu.
Lale çılgınlığı: kanıtlar
Nadir lale soğanlarının fiyatları 1634'ten itibaren yükseldi, 1636–37 kışında zirve yaptı ve Şubat 1637'nin başında çöktü. Tarihçi Anne Goldgar (Tulipmania, 2007) arşiv kayıtlarında tüccarların çoğunlukla ticaret erbabı ve vasıflı zanaatkârlar olduğunu buldu; mali sıkıntıya düşen önemli kişi sayısının yarım düzineden az olduğunu ve bunun nedeninin laleler olduğuna dair açık bir kanıt bulunmadığını tespit etti.
Kilit nokta sözleşme türüdür. Kışın soğanlar topraktaydı; bu nedenle insanlar vadeli (forward) sözleşmeler alıp satıyordu: genellikle bir noter huzurunda imzalanan, bir soğanı aylar sonra teslimatta sabit bir fiyattan satın alma anlaşmaları. Hollandalılar buna windhandel ("rüzgâr ticareti") diyordu. Taraflar arasında ne teminat (marj, bir güvence depozitosu) ne de bir borsa vardı; dolayısıyla her alıcı tek bir satıcıya bağımlıydı. Bu, karşı taraf riskidir: diğer tarafın ödeme yapmama riski.
Çöküşün ardından alıcılar ödeme yapmayı reddetti. Mayıs 1637'de Haarlem şehri, alıcıların anlaşılan fiyatın 3.5%'ini ödeyerek sözleşmeleri iptal etmesine izin verdi. Sözleşmelerin çoğu hiçbir zaman yerine getirilmedi. Kayıplar krediyle işlem yapanların üzerinde kaldı ve kimin bu kayıpları taşıyacağına olaydan sonra konulan kurallar karar verdi.
1720 South Sea Balonu
South Sea Company, Britanya'nın devlet borcunun bir kısmını devralmak amacıyla 1711'de kuruldu. Köle ticareti de dahil olmak üzere yürüttüğü ticaret büyük ölçüde kârsızdı. 1720'de Parlamento, devlet borcu sahiplerinin bu borcu South Sea hisseleriyle değiştirebileceği bir planı onayladı. Şirket dönüşüm oranını kendi hisselerinin piyasa fiyatına göre belirliyordu; dolayısıyla hisse fiyatı ne kadar yüksek olursa her borç sahibine o kadar az hisse vermesi gerekiyor ve nakit karşılığında satılmak üzere o kadar çok yeni hisse artıyordu.
Hisse fiyatı Ocak 1720'de yaklaşık £128 iken Ağustos başında yaklaşık £1,000'e yükseldi, ardından Eylül sonuna kadar yaklaşık £150'ye ve yıl sonuna kadar yaklaşık £100'e düştü. Şirket taksitle ödenebilen yeni hisseler sattı ve alıcılara hisseleri karşılığında borç para verdi. Haziran 1720 tarihli Bubble Act (Balon Yasası), yeni anonim şirketlerin bir kraliyet beratına veya bir Parlamento yasasına sahip olmasını zorunlu kıldı; yasa 1825'e kadar yürürlükte kaldı. 1721'deki bir soruşturma, yöneticilerin dolandırıcılık yaptığını ve bakanlar arasında yolsuzluk bulunduğunu ortaya koydu. Isaac Newton'ın büyük bir meblağ kaybettiği sıkça söylenir; ancak miktar tartışmalıdır ve "insanların çılgınlığı" hakkındaki ünlü sözün güvenilir bir orijinal kaynağı yoktur.
Çözümlü örnek
Dönüşüm teşvikine ilişkin varsayımsal, basitleştirilmiş örnek: dönüştürülen her £1,000 devlet borcu için şirket, £1,000 nominal değerinde yeni hisse (her biri £100 nominal değerli 10 hisse) oluşturabilir. Borç sahibi, güncel piyasa fiyatıyla £1,000 değerinde hisse alır. Şirket kalan hisseleri nakit karşılığında satabilir. Maliyetler ve faiz hariç tutulmuştur.
| Hisse başına piyasa fiyatı | Borç sahibine verilen hisse (£1,000 ÷ fiyat) | Artan hisse (10 − verilen) | Artan hisselerin satışından elde edilen nakit |
|---|---|---|---|
| £200 | 5 | 5 | 5 × £200 = £1,000 |
| £400 | 2.5 | 7.5 | 7.5 × £400 = £3,000 |
| £800 | 1.25 | 8.75 | 8.75 × £800 = £7,000 |
Hisse fiyatının her ikiye katlanması, toplanan nakdi iki kattan fazla artırdı ve bunun bir kısmı alıcılara yeniden borç olarak verilebiliyordu. Bu bir geri besleme döngüsüdür: fiyat artışı bir sonraki artışı finanse etti; ta ki yeni alıcılar tükenene kadar.
Sık yapılan hata
Uygulama etkinliği
Kâğıt üzerinde, iki varsayımsal durum. (a) Aralık 1636'da bir alıcı, Haziran'da teslim edilmek üzere bir soğanı 1,000 guldene satın almak için vadeli bir sözleşme imzalar. Şubat sonunda benzer soğanlar 100 guldene satılmaktadır. Sözleşme uygulanırsa alıcının kaybı nedir ve 3.5%'lik bir iptal kuralı altında ne öder? Geri kalanı kim taşır? (b) 1720'de bir yatırımcı £1,000'den bir hisseye abone olur; 10%'unu şimdi, geri kalanını ise sonraki taksitlerle öder. Fiyat £200'e düşer. Faiz göz ardı edildiğinde yatırımcının net pozisyonu nedir ve bu, ödenen nakde kıyasla ne büyüklüktedir?
Çözümü göster
(a) Uygulanırsa: 1,000 − 100 = 900 gulden kayıp. 3.5% kuralı altında 0.035 × 1,000 = 35 gulden öder. Satıcı 1,000 gulden almak yerine artık 100 değerindeki bir soğanı elinde tutar; dolayısıyla kalan kaybı satıcı taşır.
(b) Ödenen nakit: £100. Hâlâ borçlu olunan: £900. Hissenin değeri £200. Net pozisyon = £200 − £900 = −£700; buna daha önce ödenen £100 eklenince toplam kayıp £800 olur, bu da yatırılan nakdin 8 katıdır.
Sınırlamalar: 1720'deki gerçek abonelik koşulları farklılık gösteriyordu.
Temel çıkarımlar
- Lale çılgınlığı bir fiyat çöküşü olarak gerçekti; ancak kitlesel iflas hikâyeleri arşiv kanıtlarıyla desteklenmemektedir.
- Teminatsız vadeli sözleşmeler karşı taraf riski yaratır; bir çöküşün ardından kimin kaybedeceğine kurallar ve mahkemeler karar verir.
- South Sea planı şirketin nakdini kendi hisse fiyatına bağladı ve bu da kendi kendini besleyen bir döngü yarattı.
- Taksitle veya borç parayla ödeme yapmak, kayıpları yatırılan nakdin birkaç katına çıkarabilir.
Sonraki adım
Bir sonraki derste borç paranın, banka iflaslarının ve politika hatalarının 1929 çöküşünü nasıl Büyük Buhran'a dönüştürdüğünü göreceksiniz.
Öz değerlendirme
Soruları yanıtlayın, ardından yanıtlarınızı kontrol edin. İstediğiniz kadar tekrar deneyebilirsiniz.
Kendi tekrarınız için otomatik öz değerlendirme. Cevaplarınız tarayıcınızda kontrol edilir; bunları görmez ve değerlendirmeyiz. Bu bir sınav veya yeterlilik değildir.
İlerlemeniz
“Tamamlandı” yalnızca dersi bitirdiğinizi işaretlediğiniz anlamına gelir. Anlayışınızın bir sınavı değildir. İlerleme ve notlar yalnızca bu cihazdaki bu tarayıcıda saklanır — bir hesapta değil.