Enflasyon ve Hiperenflasyon: 1923 Weimar Almanyası

Neler öğreneceksiniz

• 1914'ten Kasım 1923 para reformuna kadar Alman hiperenflasyonunun nedenlerini ve kronolojisini.
• Aylık enflasyonun yıllık ve günlük oranlara nasıl dönüştürüleceğini ve aylık 50% tanımının ne anlama geldiğini.
• Para ve nominal alacak sahiplerinin neden kaybettiğini, borçluların ve reel ya da yabancı varlık sahiplerinin ise neden çoğu zaman daha iyi durumda olduğunu.
• Bu dönemin bugünkü enflasyon riski hakkında neyi öğrettiğini ve neyi öğretmediğini.

Açıklama

Enflasyon ölçümü ve reel getiriler "Piyasalar ve Makro: Forex, Faizler ve Dolar" kursunda, altının enflasyona karşı geçmiş performansı ise "Altın ve Değerli Metaller: Sahip Olma, İşlem Yapma ve Risk Yönetimi" kursunda ele alınır. Bu ders uç durumu inceliyor: işlevini yitiren bir para birimi.

Tanım

Hiperenflasyon, ekonomist Phillip Cagan'ı (1956) takiben genellikle aylık 50%'nin üzerindeki enflasyon olarak tanımlanır. Bu aylık bazda ılımlı görünse de bileşik olarak yılda yaklaşık 12,875%'e ulaşır (1.5^12 − 1).

Kronoloji

• 1914–1918: Almanya Birinci Dünya Savaşı'nı vergilerle değil, ağırlıklı olarak borçlanma ve para basımıyla finanse etti. Temmuz 1914'te bir ABD doları 4.2 mark ediyordu. Kasım 1918'e gelindiğinde toptan eşya fiyatları iki katından fazla artmıştı.
• Mayıs 1921: savaş tazminatları, döviz ve mal olarak ödenmek üzere 132 milyar altın mark olarak belirlendi. Bütçe açıkları sürdü ve merkez bankası Reichsbank, devlet borcunu yeni yaratılan parayla satın almaya devam etti.
• Ağustos 1922'den itibaren: aylık enflasyon 50%'yi aştı; Hanke–Krus hiperenflasyonlar tablosuna göre bu, hiperenflasyonun başlangıcıdır.
• Ocak 1923: teslimatların aksaması üzerine Fransız ve Belçika birlikleri Almanya'nın sanayi merkezi Ruhr'u işgal etti. Hükümet pasif direniş çağrısında bulundu ve grevdeki işçilere basılan parayla ödeme yaptı; bu sırada üretim düştü.
• Ekim 1923: aylık yaklaşık 29,500% enflasyonla zirve ay; bu, günde yaklaşık 20.9%'e denk geliyordu ve fiyatlar yaklaşık her 3.7 günde bir ikiye katlanıyordu.
• 15 Kasım 1923: Reichsbank devleti finanse etmeyi durdurdu ve 1 Rentenmark = 1 trilyon (10^12) kâğıt mark oranıyla yeni Rentenmark tedavüle sokuldu. 20 Kasım'dan itibaren dolar, 1914 kurunun tam bir trilyon katı olan 4.2 trilyon kâğıt markta sabitlendi. 1924'te Reichsmark bunu izledi.

Neden sona erdi

İstikrar sağlandı; çünkü devlet için para basımı durdu, yeni para biriminin arzı sınırlandırıldı ve 1924'te Dawes Planı savaş tazminatlarını yabancı kredilerle yeniden yapılandırdı.

Kazananlar ve kaybedenler

Nominal alacak, sabit bir para tutarı ödeme vaadidir: nakit, banka mevduatı, devlet tahvilleri, hayat sigortası, mark cinsinden sabitlenmiş emekli maaşları. Bunların tümü değerlerinin neredeyse tamamını yitirdi ve bu durum orta sınıfın büyük bölümünü yoksullaştırdı. Sabit mark cinsinden kredisi olan bir borçlu, bu krediyi neredeyse değersiz parayla geri ödeyebiliyordu; en büyük borçlu ise devletin kendisiydi. Reel varlık (binalar, arazi, fabrikalar, mallar) ve döviz sahipleri değerlerinin daha büyük bir kısmını korudu; ancak onlar da üretimdeki çöküşten ve sonraki vergilerden zarar gördü.

Çözümlü örnek

Varsayımsal örnek: Temmuz 1914'te üç hanenin her birinin 10,000 marklık serveti vardır; bu, 10,000 ÷ 4.2 ≈ $2,381 değerindedir. A hanesi 10,000 marklık bir devlet tahvili tutmaktadır. B hanesi, 10,000 marklık bir ipotekli kredi ile finanse edilmiş 10,000 mark değerinde bir eve sahiptir. C hanesi 10,000 markı $2,381'a çevirmiştir. Her şeyi dolar başına 4.2 trilyon mark (Kasım 1923) üzerinden değerliyoruz. Faiz, vergiler, kiralar ve gayrimenkul fiyat değişimleri hariç tutulmuştur; evin reel değerini koruduğunu varsayıyoruz.

Tahvil tasarrufçusu her şeyini kaybetti. Borçlu ev sahibinin elinde borçsuz bir ev kaldı. Gerçekte kiralar denetim altındaydı ve 1924'ten itibaren devlet bazı eski alacakları kısmen yeniden değerlendirdi ve mülk sahiplerini vergilendirdi. Ancak yön açıktır: hiperenflasyonda sabit para alacakları yok olur, sabit para borçları ise ortadan kalkar.

İkinci bir hesaplama, para olarak tasarruf etmenin neden umutsuz olduğunu gösterir. Fiyatlar ayda 100% artarken bir bankanın ayda 20% faiz ödediğini varsayalım. Reel aylık getiri 1.20 ÷ 2.00 − 1 = −40% olur. Enflasyon daha yüksek olduğunda yüksek bir nominal faiz oranı sizi korumaz.

Sık yapılan hata

Uygulama etkinliği

Kâğıt üzerinde: (a) Aylık enflasyon 30%'dur. Yıllık oran nedir? Cagan'ın tanımına göre bu hiperenflasyon mudur? (b) Bu enflasyon sırasında bir tasarruf hesabı ayda 10% faiz ödüyor. Reel aylık getiri nedir? (c) Bir hanenin €0 birikimi, bir evi ve sabit faizli bir ipotekli kredisi var. Başka bir hanenin banka hesabında €50,000 var. Hangisi çok yüksek ve beklenmedik bir enflasyona daha fazla maruz kalır ve neden?

Temel çıkarımlar

• Hiperenflasyon yaygın olarak aylık 50%'nin üzerindeki enflasyon olarak tanımlanır; Almanya Ekim 1923'te yaklaşık 29,500% ile zirveye ulaştı.
• Nedeni; savaş borçları, savaş tazminatları ve Ruhr işgali altında merkez bankası tarafından finanse edilen devlet harcamalarıydı.
• Ancak devlet için para basımı durduğunda ve güvenilir biçimde sınırlandırılmış yeni bir para birimi getirildiğinde sona erdi.
• Nominal alacaklar silindi; borçlular ile reel veya yabancı varlık sahipleri görece korundu.

Sonraki adım

Bir sonraki ders, portföyleri korumak için tasarlanmış bir stratejinin Dow tarihinin en büyük tek günlük düşüşüne katkıda bulunduğu 1987 yılına geçiyor.