Borsada işlem gören ve tezgâh üstü (OTC) ürünler: karşı taraf ve ihraççı riski

Neler öğreneceksiniz

• Borsada işlem gören ve tezgâh üstü (OTC) türev ürünler arasındaki fark.
• Merkezi bir karşı tarafın ve günlük uzlaşmanın karşı taraf riskini nasıl azalttığı.
• Bir aracı kurum veya sertifika ihraççısı batarsa paranıza ne olduğu ve hangi koruma sistemlerinin geçerli olabileceği.
• Gerçek karşı tarafınızın kim olduğunu belirlemek için basit bir kontrol listesi.

Açıklama

Her türev ürün bir vaattir. Karşı taraf riski, diğer tarafın örneğin iflas ettiği için vaadini yerine getirememe riskidir. Bu riskin ne kadar büyük olduğu esas olarak sözleşmenin nerede ve nasıl işlem gördüğüne bağlıdır.

Borsada işlem gören türev ürünler

Vadeli işlem sözleşmeleri ve borsaya kote opsiyonlar (örneğin Eurex'te) standartlaştırılmış sözleşmelere sahiptir. Bir işlemden sonra, bir takas kurumu olan merkezi karşı taraf (CCP) alıcı ile satıcı arasına girer. Bu sürece yenileme (novation) denir: CCP her satıcının alıcısı ve her alıcının satıcısı olur. CCP kendini başlangıç teminatı, günlük değişim teminatı (2. derste ele alınan günlük uzlaşma), takas üyelerinin katkıda bulunduğu bir temerrüt fonu ve kendi sermayesiyle korur. Doğrudan muhatabınız, bir takas üyesi olan veya bir takas üyesi aracılığıyla çalışan aracı kurumunuzdur.

OTC türev ürünler

OTC (over-the-counter, tezgâh üstü), sözleşmenin bir borsa emir defterinde değil, doğrudan iki taraf arasında kararlaştırıldığı anlamına gelir. Bireysel müşteriler için örnekler, bir aracı kurumla yapılan CFD'ler ve forex sözleşmeleridir. Karşı tarafınız aracı kurumdur: fiyatları o belirler ve kârınızı o ödemek zorundadır. AB'de EMIR düzenlemesi (European Market Infrastructure Regulation, Avrupa Piyasa Altyapısı Düzenlemesi), büyük şirketler arasındaki birçok standartlaştırılmış OTC türev ürün için merkezi takas ve raporlama zorunluluğu getirir; ancak bireysel yatırımcı CFD'si aracı kurumunuzla yapılan iki taraflı bir sözleşme olarak kalır.

İhraççı riski

İhraççı riski sertifikalar ve varantlar (10. ders) için geçerlidir. Bunlar ihraç eden bankanın borçlanma araçlarıdır. İhraççı batarsa, sahipleri teminatsız alacaklı konumundadır ve dayanak varlık lehlerine hareket etmiş olsa bile yatırımın bir kısmını veya tamamını kaybedebilir. AB'de banka çözümleme kuralları (bail-in, içeriden kurtarma) bu tür alacakları dönüştürebilir veya değerini düşürebilir. Fon şirketinden ayrı tutulan özel varlıklara sahip ETF'lerin ("ETF'ler, Fonlar ve Uzun Vadeli Yatırım" kursunda ele alınmıştır) aksine, sertifikaların böyle bir koruması yoktur.

Koruma sistemleri

• Müşteri varlıklarının ayrıştırılması: AB yatırım kuruluşları müşteri fonlarını kendi paralarından ayrı tutmak zorundadır. Bu, nakdi korur; ancak açık bir OTC pozisyonundaki gerçekleşmemiş kâr bir alacaktır, ayrıştırılmış nakit değildir.
• Yatırımcı tazmini: Almanya'da EdW (Entschädigungseinrichtung der Wertpapierhandelsunternehmen, Menkul Kıymet Kuruluşları Tazmin Kurumu) birçok menkul kıymet kuruluşunu kapsar. Kuruluş müşteri parasını veya menkul kıymetlerini iade edemezse, uygun bir alacağın %90'ını, yatırımcı başına €20,000'ye kadar öder. Bankalar ise farklı kuralları olan mevduat ve yatırımcı koruma sistemlerine dahildir. Sağlayıcınızın hangi sisteme dahil olduğunu kontrol edin.
• Hiçbir sistem işlem zararlarını veya bir ürünün değer kaybını karşılamaz.

Uygulamalı örnek

Varsayımsal örnek: endeks puanı başına €10 değerinde bir endeks sözleşmesinde uzun pozisyondasınız. Endeks üç ayda 400 puan yükseliyor. En büyük tek günlük hareket 60 puan. Ücretler ve vergiler hariçtir.

1. Toplam kazanç: 400 × €10 = €4,000.
2. Vade sonunda ödenen OTC forward: €4,000'nin tamamı sonuna kadar tek bir karşı tarafa yönelik bir alacaktır. Bu taraf vade sonundan bir gün önce batarsa €4,000'ye kadar risk altındadır.
3. Borsada işlem gören vadeli işlem sözleşmesi: kazançlar size her gün değişim teminatı olarak ödenir. Herhangi bir anda uzlaştırılmamış risk en fazla yaklaşık bir günlük hareket kadardır: 60 × €10 = €600; ve bu risk, birkaç koruma katmanına sahip bir CCP'ye karşıdır.
4. Tazmin sistemi: bir Alman menkul kıymet kuruluşunun battığını ve uygun alacağınızın €12,000 olduğunu varsayın. EdW %90 × €12,000 = €10,800 öder. €30,000'lik bir alacak için: %90 = €27,000, ancak üst sınır uygulanır; dolayısıyla ödeme €20,000 olur.

Sık yapılan hata

Uygulama etkinliği

Varsayımsal: (1) düzenlemeye tabi bir aracı kurumda bir vadeli işlem pozisyonu, (2) Banka A'dan €8,000 tutarında knock-out sertifikası, (3) EdW'ye dahil bir Alman menkul kıymet kuruluşunda CFD'lerde €5,000 teminat artı €3,000 gerçekleşmemiş kâr tutuyorsunuz. Kâğıt üzerinde her pozisyon için şunu yazın: karşı tarafınız kim ve bu karşı taraf batarsa başlıca risk nedir? Ardından (3)'teki uygun alacak €8,000 ise azami EdW ödemesini hesaplayın.

Önemli çıkarımlar

• Borsalarda alıcı ile satıcı arasında bir CCP bulunur; günlük uzlaşma riski yaklaşık bir günlük hareketle sınırlı tutar.
• CFD'ler gibi bireysel yatırımcıya yönelik OTC ürünlerde karşı tarafınız aracı kurumunuzdur ve fiyatı o belirler.
• Sertifikalar ve varantlar teminatsız banka borçlarıdır; ihraççının iflası, dayanak varlıktan bağımsız olarak zarara yol açabilir.
• Tazmin sistemlerinin sınırları vardır (EdW: €20,000'ye kadar %90) ve hiçbir zaman işlem zararlarını karşılamaz.

Sonraki adım

Bir sonraki derste, türev ürünlerden elde edilen kazanç ve zararların Almanya'da nasıl vergilendirildiğine dair genel bir yönlendirme alacaksınız.