Jeopolitik ve arz şokları: yaptırımlar, savaşlar ve ticaret yolları

Neler öğreneceksiniz

• Jeopolitik arz şoklarının üç ana kanalı: yaptırımlar, savaşlar ve ticaret yolları
• Gerçek arz kaybını değerlendirmek için dört soruluk bir çerçeve
• Kargonun rotasını değiştirmenin maliyetinin nasıl tahmin edileceği ve fiyat tepkisiyle nasıl karşılaştırılacağı
• Farkların ve risk primlerinin neden manşetlerden daha önemli olduğu

Açıklama

Arz şoku, alıcılara ulaşan emtia miktarında ani ve beklenmedik bir değişikliktir. Jeopolitik şoklar üç kanal üzerinden gelir.

1. Yaptırımlar

Yaptırımlar, bir ülke, şirket veya kişiyle yapılan ticarete getirilen yasal kısıtlamalardır. 2022 sonrasında Rusya'dan örnekler: AB, deniz yoluyla Rus ham petrolü ithalatının büyük bölümünü 5 Aralık 2022'den, rafine petrol ürünleri ithalatını ise 5 Şubat 2023'ten itibaren yasakladı. G7 ülkeleri bir tavan fiyat (price cap) uygulamaya koydu: Batılı denizcilik ve sigorta hizmetleri, ancak Rus petrolü belirlenen bir fiyatın altında satılıyorsa kullanılabilir. Tavan ilk olarak varil başına $60 olarak belirlendi; AB o zamandan beri bunu değiştirdi, bu nedenle güncel seviyeyi kontrol edin. Yaptırımlar petrolü çoğu zaman ortadan kaldırmaktan çok iskontoyla başka alıcılara yönlendirir. Sonuç, daha geniş bir fiyat farkı (birbiriyle ilişkili iki fiyat arasındaki fark, örneğin yaptırım uygulanan bir ham petrol kalitesi ile Brent arasındaki fark) ve daha yüksek navlun maliyetleridir. Metallerde Londra Metal Borsası (LME), ABD ve Birleşik Krallık yaptırımlarının ardından 2024'te yeni üretilmiş Rus alüminyumunu, bakırını ve nikelini teslimat için kabul etmeyi durdurdu.

2. Savaşlar ve saldırılar

Savaşlar üretim tesislerini, boru hatlarını, limanları ve rafinerileri tahrip edebilir veya sigortalanamaz hale getirebilir. 2022'de Rusya'nın boru hattı teslimatları keskin biçimde düştüğünde Avrupa gaz fiyatları rekor seviyelere ulaştı. 8 Mart 2022'de LME nikel fiyatı birkaç saat içinde iki katından fazla artarak ton başına $100,000'ın üzerine çıktı; LME işlemleri durdurdu ve daha sonra o gün yapılan işlemleri iptal etti. Bir şok yalnızca fiyatları hareket ettirmekle kalmaz, piyasanın işleyişini de bozabilir.

3. Ticaret yolları ve dar boğazlar

Dar boğaz (chokepoint), ticaretin büyük bir bölümünün geçmek zorunda olduğu dar bir deniz yoludur. ABD Enerji Bilgi İdaresi'ne (EIA) göre 2024'te Hürmüz Boğazı'ndan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol, yani dünya sıvı petrol tüketiminin kabaca %20'si, küresel sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin de yaklaşık beşte biri geçti. Mart 2026'da İran'ın dahil olduğu bir savaş sırasında, deniz güvenliği raporları boğazdan geçen ticari gemi trafiğinin neredeyse durma noktasına geldiğini gösterdi; güncel durumu kontrol edin. 2023'ün sonlarından bu yana Kızıldeniz'de gemilere yönelik saldırılar, birçok denizcilik şirketinin Süveyş Kanalı'nı kullanmak yerine Ümit Burnu'nun etrafından dolaşmasına yol açtı; bu da bir sefere günler ekliyor.

Dört soruluk çerçeve

1. Arz gerçekten kayboldu mu, yoksa yalnızca risk altında mı? Tehditler bir risk primi (olası gelecekteki kayıp için fiyata eklenen ek tutar) yaratır. Kayıp gerçekleşmezse prim birkaç gün içinde kaybolabilir.
2. Tampon ne kadar büyük? Olası kaybı yedek kapasiteyle (hızla eklenebilecek üretim) ve stratejik rezervler dahil stoklarla karşılaştırın.
3. Akışlar başka rotalara yönlendirilebilir mi, hangi maliyetle ve ne kadar gecikmeyle? Rota değişikliği maliyetleri artırır ve farkları genişletir, ancak arzın akmaya devam etmesini sağlar.
4. Ne kadar sürebilir? Kısa süreli aksamalar esas olarak vadeli işlem eğrisinin en yakın vadelerini (7. ders) yükseltir; uzun süreli olanlar ise eğrinin tamamını yükseltir.

Uygulamalı örnek

Varsayımsal örnek: Bir tanker 1,000,000 varil ham petrol taşıyor. Tehlikeli bir rotadan kaçınmak sefere 14 gün ekliyor. Geminin ve yakıtın maliyeti günlük $60,000. Kalan rotadaki savaş riski sigorta primi, sefer başına geminin $100 milyonluk değerinin %0.7'si. Liman ücretleri ve kargo sigortası hariçtir.

1. Ek sefer maliyeti: 14 × $60,000 = $840,000 veya $840,000 ÷ 1,000,000 = varil başına $0.84.
2. Sigorta: %0.7 × $100,000,000 = $700,000 veya varil başına $0.70.
3. Toplam ek lojistik maliyeti: yaklaşık varil başına $1.54.

Manşetin petrolü $8 hareket ettirdiğini varsayın. Lojistik yaklaşık $1.54'ü açıklıyor; kalan $6.46 risk primidir. Şimdi tamponu kontrol edin: gerçekçi kayıp günde 1.5 milyon varil ve bölge dışındaki yedek kapasite günde 3 milyon varilse, kayıp prensipte karşılanabilir ve prim azalabilir. Aynı dar boğazın arkasında kalan yedek kapasite ise işe yaramaz.

Sık yapılan hata

Uygulama etkinliği

Varsayımsal: günde 0.8 milyon varil taşıyan bir ihracat boru hattı kapatılıyor. Başka yerlerdeki üreticilerin günde 2.0 milyon varil yedek kapasitesi var, ancak bunu piyasaya getirmek yaklaşık 60 gün sürüyor. Ticari stoklar 30 milyon varillik bir açığı karşılayabilir.

Görevler: (1) Başka hiçbir şey değişmezse 60 günde kaç varil kaybedilir? (2) Stoklar, yedek kapasite devreye girene kadar açığı kapatabilir mi? (3) Vadeli işlem eğrisinin hangi kısmının en çok tepki vermesini beklersiniz ve neden?

Sınırlamalar: Gerçek piyasalar ayrıca talep, alternatif rotalar ve stratejik rezervlerden yapılan satışlar gibi politika kararları yoluyla da uyum sağlar.

Önemli çıkarımlar

• Yaptırımlar çoğunlukla arzı başka yöne çevirir ve farkları genişletir; savaşlar ve dar boğazların kapanması ise arzı ortadan kaldırabilir.
• Dört soru sorun: kayıp mı yoksa risk altında mı, tamponun büyüklüğü, rota değiştirme maliyeti, süre.
• Lojistik maliyetleri bir fiyat sıçramasının yalnızca küçük bir kısmını açıklar; geri kalanı risk primidir.
• 2022'deki LME nikel işlem durdurmasının gösterdiği gibi, jeopolitik şoklar işlem sürecinin kendisini de bozabilir.

Sonraki adım

12. derste bu dersleri kurallara dönüştüreceksiniz: emtia işlemlerinde volatilitenin, limit hareketlerin ve boşlukların nasıl yönetileceği.