Borsalar, işlem platformları ve aracı kurumlar: sizinle piyasa arasında kimler var

Neler öğreneceksiniz

• Emriniz ile menkul kıymetlerin nihai devri arasındaki kurumlar zinciri: aracı kurum, işlem platformu, takas kuruluşu, merkezi menkul kıymet saklama kuruluşu ve saklama bankası.
• AB'deki dört işlem platformu türü ve emir odaklı piyasalar ile kotasyon odaklı piyasaların farkı.
• Aracı kurumunuzun aracı (acente) olarak mı yoksa karşı tarafınız olarak mı hareket ettiği ve bunun neden önemli olduğu.
• İki emir gerçekleştirme yolunun yalnızca komisyona göre değil, toplam maliyete göre nasıl karşılaştırılacağı.

Açıklama

Kotasyon ve işlem saatleri "Hisse Senetleri ve Temel Analiz" kursunda ("Borsalar nasıl işler" dersi) ele alındı. Burada tek bir emri takip ediyoruz.

Tek bir emrin arkasındaki zincir

1. Aracı kurum (broker): emrinizi kabul eden ve ileten, lisanslı bir yatırım kuruluşu veya banka.
2. İşlem platformu (trading venue): alıcı ile satıcının eşleştirildiği yer.
3. Merkezi karşı taraf (CCP): birçok borsada alıcı ile satıcının arasına giren takas kuruluşu; böylece her iki taraf da bilinmeyen bir kurum yerine CCP ile muhatap olur. Takas (clearing), işlemlerin teslime kadar netleştirilmesi ve garanti altına alınması anlamına gelir.
4. Merkezi menkul kıymet saklama kuruluşu (CSD): hangi menkul kıymetin kime ait olduğunu kaydeden ve menkul kıymetleri nakit karşılığında devreden kurum. Bu son değişime teslim (settlement) denir.
5. Saklama kuruluşu (custodian): menkul kıymetleri sizin adınıza tutan banka; çoğu zaman aracı kurumunuzun iş ortağı bankadır.

AB'de hisse senedi işlemleri şu anda işlem tarihinden iki iş günü sonra teslim edilir (T+2). AB, 11 Ekim 2027'de T+1'e geçmeye karar vermiştir; bir tarihe güvenmeden önce güncel durumu kontrol edin.

AB'de dört işlem platformu türü

AB'nin yatırım hizmetlerine ilişkin kural kitabı (MiFID II, Finansal Araç Piyasaları Direktifi) şunları tanımlar:

• Düzenlenmiş piyasa (RM): klasik bir borsa; örneğin Xetra veya Börse Frankfurt.
• Çok taraflı alım satım sistemi (MTF): bir yatırım kuruluşu veya piyasa işleticisi tarafından yürütülen ve yine sabit kurallar altında çok sayıda alıcı ile satıcıyı eşleştiren sistem.
• Organize alım satım sistemi (OTF): hisse senetleri için değil, tahviller ve türev ürünler için kullanılır; işletici eşleştirmede belirli bir takdir yetkisine sahiptir.
• Sistematik içselleştirici (SI): düzenli olarak müşterilerinin emirlerinin karşısına kendi hesabına geçen tek bir kurum.

Bunların hiçbirinde gerçekleşmeyen işlemlere tezgâhüstü (OTC) işlemler denir.

Emir odaklı ve kotasyon odaklı piyasalar

Emir odaklı bir piyasada tüm katılımcıların limit emirleri tek bir merkezi limit emir defterinde buluşur. Xetra bu şekilde çalışır. Kotasyon odaklı bir piyasada ise bir piyasa yapıcı veya uzman sürekli olarak bir alış (bid) ve bir satış (ask) fiyatı kote eder ve siz bu kotasyonlara karşı işlem yaparsınız. Düşük maliyetli aracı kurumların kullandığı birçok Alman işlem platformu ağırlıklı olarak bu şekilde çalışır (bkz. ders 3).

Aracı mı, karşı taraf mı?

Aracı (agent) olarak bir aracı kurum emrinizi, karşı tarafı başka bir katılımcının üstlendiği bir işlem platformuna iletir. Asil (principal) olarak ise kurumun kendisi karşı tarafınızdır ve kendi hesabından işlem yapar. Bir CFD (contract for difference, fark sözleşmesi) sağlayıcısı her zaman karşı tarafınızdır, çünkü CFD o kurumla yapılan özel bir sözleşmedir. CFD'ler kaldıraçlıdır ve hızla para kaybettirebilir. Asil olarak işlem yapan bir kurum spread'den kazanç sağlar; dolayısıyla onun fiyatları ile sizin çıkarlarınız kendiliğinden örtüşmez. Birçok neo-broker da emirlerin neredeyse tamamını tek bir ortak işlem platformuna yönlendirir; aracı kurumun bunun için ödeme alıp almadığı ders 7'de ele alınmaktadır.

Çözümlü örnek

Varsayımsal örnek: adil orta fiyatı (mid) €50.00 olan bir hisse senedi almak istiyorsunuz. İki yol mevcut:

Yarım spread (orta fiyattan ödediğiniz fiyata kadar olan fark), hiçbir faturada görünmese de gerçek bir maliyettir.

40 hisselik emir:

• Yol A: 40 × €0.02 = €0.80 spread + €6.40 ücret = €7.20
• Yol B: 40 × €0.05 = €2.00 spread + €1.00 ücret = €3.00

400 hisselik emir:

• Yol A: 400 × €0.02 = €8.00 + €6.40 = €14.40
• Yol B: 400 × €0.05 = €20.00 + €1.00 = €21.00

Başa baş büyüklüğü: yol B ücretlerde €6.40 − €1.00 = €5.40 tasarruf sağlar, ancak hisse başına €0.05 − €0.02 = €0.03 daha pahalıdır. €5.40 ÷ €0.03 = 180 hisse. 180 hissenin altında yol B, üstünde ise yol A daha ucuzdur.

Varsayımlar: kotasyonlar değişmez ve emrin tamamı en iyi fiyattan gerçekleşir. Hariç tutulanlar: vergiler ve emir gerçekleştirme sırasındaki fiyat hareketi.

Sık yapılan hata

Uygulama etkinliği

1. Şu durumlarda karşı tarafınız kimdir: (a) Xetra emir defterinde bir CCP aracılığıyla hisse satın aldığınızda, (b) aynı hisse üzerinde bir CFD satın aldığınızda, (c) kotasyon odaklı bir işlem platformunda bir piyasa yapıcının kotasyonuna karşı işlem yaptığınızda?
2. Varsayımsal: yol A'nın yarım spread'i €0.01 ve ücretleri €8.00; yol B'nin yarım spread'i €0.04 ve ücreti €1.00. Başa baş büyüklüğünü ve 300 hisse için her bir yolun toplam maliyetini bulun.

Önemli çıkarımlar

• Bir emir, siz menkul kıymetlerin sahibi olmadan önce bir aracı kurumdan, bir işlem platformundan ve borsa işlemlerinde bir takas kuruluşu ile bir saklama kuruluşundan geçer.
• AB işlem platformları düzenlenmiş piyasalar, MTF'ler, OTF'ler ve sistematik içselleştiricilerdir; bunların dışındaki işlemler OTC'dir.
• Bir kurumun sizin aracınız mı yoksa karşı tarafınız mı olduğunu bilin; CFD'lerde her zaman karşı taraftır.
• Toplam maliyet = yarım spread × hisse adedi + tüm ücretler; en ucuz yol emir büyüklüğüne bağlıdır.

Sonraki adım

Bir sonraki derste emir defterinin kendisini açacak ve alış, satış fiyatlarını, derinliği ve spread'i ölçeceksiniz.