İslami finansın ilkeleri: riba, garar ve meysir

Neler öğreneceksiniz

• Riba, garar ve meysirin ne anlama geldiğini ve neden yasaklandığını.
• Ribanın iki klasik türünü ve bunların modern sözleşmelerde nasıl ortaya çıktığını.
• İslami finansın olumlu ilkelerini: risk paylaşımı, varlığa dayalılık ve reel ekonomik faaliyet.
• Faizli bir mevduatı kâr paylaşımlı bir hesapla rakamlar üzerinden nasıl karşılaştıracağınızı.

Açıklama

İslami finans, Kur'an, Sünnet (Hz. Muhammed'in uygulamaları) ve âlimlerin çalışmalarından türetilen İslam hukuku olan Şeriata uygun finansal uygulamaların bütünüdür. İslami bankalar, fonlar ve yatırımcılar herkesle aynı piyasaları kullanır; ancak yalnızca üç temel testi geçen sözleşmeleri kabul eder.

1. Riba (faiz veya tefecilik)

Riba sözlükte "artış" anlamına gelir. Finansta, borç verenin yalnızca verilen para üzerinden zaman geçtiği için elde ettiği, önceden belirlenmiş her türlü fazlalığı ifade eder. Günümüz âlimlerinin ve İslami standart belirleyici kuruluşların büyük çoğunluğu, oran ne kadar düşük olursa olsun tüm konvansiyonel faizi riba olarak kabul eder. Klasik fıkıh iki türü birbirinden ayırır:

• Riba en-nesîe (vade ribası): geri ödemenin ertelenmesi karşılığında alınan artış. €1,000 olarak verilip €1,050 olarak geri ödenecek bir borç tipik örnektir. Geç ödemelerde uygulanan gecikme faizi de bu kapsama girer.
• Riba el-fadl (fazlalık ribası): aynı cinsten "ribevî" bir malın peşin ve eşit olmayan şekilde değiştirilmesi; örneğin 100 g altına karşılık 105 g altın. Klasik ribevî mallar altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuzdur; 8. ders bunu altın ve gümüş ticaretine uygular.

Temel fikir şudur: para bir değişim aracıdır; kendi başına getiri sağlayan bir mal değildir. Getiri; ticaretten, kiradan veya zarar da edebilecek bir işletmedeki paydan kaynaklandığında caizdir.

2. Garar (aşırı belirsizlik)

Garar, bir sözleşmenin temel unsurları (konu, miktar, kalite, fiyat veya teslim tarihi) hakkındaki belirsizlik veya muğlaklık anlamına gelir. "Yarın tutacağım balıklar ne olursa" sabit bir fiyata satmak klasik bir örnektir. Küçük belirsizlikler tolere edilir; yalnızca kolayca anlaşmazlığa yol açan aşırı garar sözleşmeyi geçersiz kılar. Pek çok âlim konvansiyonel sigortada ve birçok türev üründe garar görür; bu nedenle İslami finans tekâfül (karşılıklı katkılara dayanan dayanışmacı sigorta) gibi alternatifler kullanır.

3. Meysir (kumar)

Meysir, bir tarafın kazancının diğer tarafın kaybı olduğu ve gerçek bir varlık ya da hizmetin değiş tokuş edilmediği, tamamen şansa dayalı para kazanımıdır. Piyango ve bahis açık örneklerdir. Pek çok âlim, fiyat hareketleri üzerine bahis amacıyla kullanılan opsiyonlar veya fark sözleşmeleri (CFD'ler) gibi spekülatif sözleşmelerde de meysir görür. Yatırım riski almanın meysir olmadığını unutmayın: reel bir işletmenin hissesini satın almak risk taşır, ancak üretken bir varlığın bir kısmına sahip olursunuz.

Olumlu ilkeler

• Risk paylaşımı: sermaye sağlayan taraf, bir ortaklıkta olduğu gibi kâr ve zarara katılır.
• Varlığa dayalılık: bir finansal işlem gerçek ve tanımlanabilir bir varlık veya hizmetle bağlantılı olmalıdır.
• Etik amaç: dayanak faaliyetin kendisi de caiz olmalıdır (2. ders).
• Sözleşmenin açıklığı: fiyat, konu ve yükümlülükler her iki tarafça bilinir.

Fıkıh mezhepleri ve şer'i danışma kurulları ayrıntılarda farklılaşır; bu nedenle bu kurs ana akım görüşleri sunar ve görüşlerin ayrıştığı noktaları gösterir.

Uygulamalı örnek

Varsayımsal örnek: Amina'nın bir yıl boyunca tutmak istediği €5,000'su var. İki hesabı karşılaştırıyor. Varsayımlar: ücret yok, vergi yok, mevduat güvencesi konuları dikkate alınmıyor.

Faizli hesap, yalnızca zaman geçtiği için garantili €150 öder: bu ribadır. Mudarebe (bir tarafın sermaye, diğerinin emek koyduğu ortaklık) yalnızca işletme kazanç sağlarsa öder ve yönetici ihmalkâr davranmadıkça finansal zararları sermaye sağlayıcı üstlenir. Getiri garanti değildir ve ana akım görüşe göre onu caiz kılan da tam olarak budur.

Sık yapılan hata

Alıştırma

Kâğıt üzerinde her durumu riba, garar, meysir veya caiz olarak sınıflandırın ve tek satırlık bir gerekçe yazın:

1. Bir arkadaşınız size €2,000 borç veriyor ve altı ay sonra €2,000 geri istiyor.
2. Bir mağaza size içeriği bilinmeyen bir "sürpriz kutu"yu €50'ya satıyor.
3. 50 g altını aynı kalitede 50 g altınla peşin olarak değiştiriyorsunuz.
4. Bir kredi kartı ödenmemiş bakiye üzerinden aylık 1.5% faiz uyguluyor.
5. Haftalık bir piyango bileti için €10 ödüyorsunuz.

Önemli çıkarımlar

• Riba, zaman karşılığında verilen para üzerindeki önceden belirlenmiş her türlü artıştır; büyüklüğü önemli değildir.
• Garar, sözleşmenin temel unsurlarındaki aşırı belirsizliktir; meysir ise tamamen şansa dayalı kazançtır.
• Caiz getiriler ticaretten, kiradan veya paylaşılan işletme riskinden doğar.
• Âlimlerin görüşleri ayrıntıda farklılaşır; bu nedenle bir ürünün hangi standardı veya kurulu esas aldığını her zaman bilin.

Sonraki adım

Bir sonraki derste etik amaç ilkesini uygulayacak ve yatırımcıların şirketleri faaliyet alanlarına göre nasıl taradığını öğreneceksiniz.