Tokenomik: arz takvimleri, kilit açılımları ve değerleme tuzakları

Neler öğreneceksiniz

• Dolaşımdaki arz, toplam arz ve azami arz arasındaki fark.
• Piyasa değerinin ve tamamen sulandırılmış değerlemenin nasıl hesaplanacağı ve aradaki farkın neden önemli olduğu.
• Cliff’lerin, doğrusal hak edişin (linear vesting), token dağıtımlarının ve yakımların token sayısını zaman içinde nasıl değiştirdiği.
• Yaklaşan bir kilit açılımının dolaşımdaki arz ve işlem hacmiyle nasıl kıyaslanacağı.

Açıklama

Tokenomik (token ekonomisi), bir projenin kaç token’ı olduğunu, bunları kimin tuttuğunu, yeni token’ların nasıl oluşturulduğunu ve token’ların nasıl dolaşımdan kaldırıldığını tanımlar. “Bitcoin ve Kripto Temelleri” kursu tek ve sabit bir ihraç takvimi gösterdi. Diğer token’ların çoğunun çok daha karmaşık takvimleri vardır; bunlar çoğu zaman proje ekibinin kendisi tarafından yazılır ve yönetişim oylamalarıyla değişebilir.

Üç arz rakamı

• Dolaşımdaki arz (circulating supply): Bugün alınıp satılabilen token’lar.
• Toplam arz (total supply): Ekip, yatırımcılar veya bir hazine tarafından tutulan kilitli token’lar dahil, halihazırda var olan token’lar.
• Azami arz (maximum supply): Kurallar bir üst sınır tanımlıyorsa bu sınır. Bazı token’ların azami arzı yoktur.

Piyasa değeri (market capitalisation) = fiyat × dolaşımdaki arz. Tamamen sulandırılmış değerleme (FDV, fully diluted valuation) = fiyat × azami arz (azami arz yoksa toplam arz). FDV şu soruyu sorar: Bugünkü fiyattan tüm token’lar ne değerde olurdu? Çok büyük bir FDV’ye sahip küçük bir piyasa değeri, token’ların çoğunun henüz alınıp satılamadığı anlamına gelir. Buna çoğu zaman “low float, high FDV” (düşük dolaşım, yüksek FDV) denir.

Yeni token’lar nasıl gelir

• Cliff: Tahsis edilen token’ların tamamen kilitli kaldığı bir dönem. Cliff sona erdiğinde büyük bir blok bir anda alınıp satılabilir hâle gelebilir.
• Doğrusal hak ediş (linear vesting): Cliff’ten sonra token’lar eşit miktarlarda, örneğin her ay, kilitten çıkar.
• Token dağıtımları (emissions): Örneğin stake edenlere veya likidite sağlayıcılarına ödül olarak ödenen yeni token’lar. Yeni oluşturulan token’larla ödenen staking getirisi, kısmen stake etmeyen sahiplerden yapılan bir transferdir (staking dersine bakın).
• Yakımlar (burns): Kalıcı olarak dolaşımdan kaldırılan token’lar; örneğin ücretlerin bir payı. Net ihraç = yeni token’lar − yakılan token’lar.

Değerleme tuzakları

• Piyasa değeri, yatırılan para değildir. Az işlem gören bir token, satışla çok az para elde edilebilecek olsa bile yüksek bir piyasa değeri gösterebilir.
• Sahip başına değer düşerken fiyat aynı kalabilir: Arz iki katına çıkar ve toplam talep sabit kalırsa fiyat yarıya iner.
• Kilit açılım tarihleri kamuya açıktır. Piyasalar bunları erkenden fiyatlayabilir veya hiç fiyatlamayabilir. Bir kilit açılımında fiyatın düşmesi gerektiğini söyleyen bir kural yoktur.
• Proje belgelerindeki tahsis tabloları birer iddiadır. Cüzdanların ve hak ediş sözleşmelerinin zincir üzerinde doğrulanıp doğrulanamadığını kontrol edin.

Çözümlü örnek

Varsayımsal örnek: “ABC” token’ı $2.00’dan işlem görüyor. Azami arz 1,000,000,000 (1 milyar); lansmandaki dolaşımdaki arz 100,000,000 (100 milyon). Ekip ve erken yatırımcılar, 12 aylık cliff ve ardından 24 aylık doğrusal hak edişle 300 milyon token tutuyor. Staking dağıtımları ayda 2 milyon token ekliyor. Yakım yok. Ücretler, makaslar ve vergiler dikkate alınmıyor.

1. Piyasa değeri = $2.00 × 100,000,000 = $200,000,000.
2. FDV = $2.00 × 1,000,000,000 = $2,000,000,000. Azami arzın yalnızca %10’u alınıp satılabilir durumda.
3. 1. yılın sonunda: dolaşımdaki arz = 100m + 12 × 2m = 124 milyon.
4. 13. aydan itibaren aylık hak ediş: 300m ÷ 24 = ayda 12.5 milyon.
5. 13. aydaki yeni arz = 12.5m + 2m = 14.5 milyon = 14.5 ÷ 124 ≈ tek bir ayda dolaşımdaki arzın %11.7’si.
6. 2. yıldaki yeni arz = 12 × 12.5m + 12 × 2m = 174 milyon. 2. yılın sonunda dolaşımdaki arz = 298 milyon; yaklaşık %140’lık bir artış.
7. Toplam piyasa değeri $200 milyonda kalsaydı: 1. yıl sonundaki fiyat = $200m ÷ 124m ≈ $1.61; 2. yıl sonunda = $200m ÷ 298m ≈ $0.67. Bu, toplam talepte hiçbir değişiklik olmadan yaklaşık %58 daha düşük bir fiyattır.

Örnek bir fiyat tahmini yapmaz. Yalnızca fiyatı sabit tutmak için ne kadar yeni talebe ihtiyaç olduğunu gösterir.

Sık yapılan hata

Uygulama etkinliği

Kâğıt üzerinde: Varsayımsal “XYZ” token’ı, dolaşımda 50 milyon token ile $4.00’dan işlem görüyor. Gelecek ay 10 milyon yatırımcı token’ının kilidi açılıyor. Ortalama günlük işlem hacmi $3 milyon. (a) Piyasa değerini, (b) bugünkü fiyattan kilit açılımının dolar değerini, (c) kilit açılımının mevcut dolaşımdaki arza oranını yüzde olarak ve (d) kilit açılımının kaç günlük ortalama hacme denk geldiğini hesaplayın.

Önemli çıkarımlar

• Piyasa değeri dolaşımdaki arzı, FDV azami arzı kullanır. Büyük bir fark, gelecekteki sulanmaya işaret eder.
• Cliff’ler tek seferlik arz sıçramaları yaratır; doğrusal hak ediş ve token dağıtımları ise istikrarlı bir sulanma yaratır.
• Kilit açılımlarını token başına fiyatla değil, dolaşımdaki arzla ve günlük hacimle karşılaştırın.
• Arz takvimleri insanların yazdığı kurallardır ve değişebilir; mümkün olduğunda bunları zincir üzerinde doğrulayın.

Sonraki adım

Bir sonraki derste farklı bir risk türüne bakacaksınız: kodun kendisi, zincirler arasındaki köprüler ve gerçek saldırıların nasıl gerçekleştiği.